Qazaqstannyń basty baılyǵy ulan-baıtaq jerinde de emes, sol jerdiń keninde de emes, yntymaqshyl elinde, berekege bastar birliginde. Elbasymyzdyń bastamasymen 2015 jyl Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly bolyp jarııalandy. Búgin, 6 aqpanda Qazaqstan halqy Assambleıasy jylynyń ashylýyna arnalǵan saltanatty rásim ótkiziledi.
Assambleıa dep aýyz ashqannan kóz aldyńa elimizdegi tynyshtyq, etnosaralyq jarastyq, konfessııaaralyq kelisim keledi. Bir qudirettiń kúshimen osynaý sóz Qazaqstanda barlyq beıbit ómirdi, turaqty tirshilikti jasap turǵandaı bolyp kórinedi. Biz 20 jyl boıy soǵan úırenip, soǵan ábden senip qaldyq.
Alysqa barmaı, týra ózimiz týraly aıtatyn bolsaq, keıbirimiz osydan 15-20 jyl buryn elimizdegi etnostardyń óz tilinde kóbirek sóılegenin, ózderiniń múddelerin aıtyp, másele kótergenderin, sonymen birge, basqa dástúrli konfessııalardyń elimizde dinı ǵıbadathanalaryn kóbeıtip, olardyń mańyna ózderine tán kıimderimen toptalyp júrgenin kórsek, kádimgideı kúdik alyp, olarǵa unatpaı, sekemmen qaraıtyn edik. Al Assambleıanyń jumysymen, baǵyt-baǵdarymen, maqsatymen jaqynyraq tanysa kele olardyń da múddesi qorǵalyp, armany oryndalyp, ózimizben birdeı qorǵalýy kerektigine kóz jetkizdik. Sóıtip, Assambleıa bizdi qarapaıym tózimdilikke, etnosaralyq toleranttylyqqa tárbıeledi. Ásirese, nemis, cheshen-ıngýsh, koreı, Meshetııa túrikteri, Qyrym tatarlary, noǵaı sııaqty halyqtardyń bizdiń jerimizge qýǵyn-súrginmen, aıdaýmen kelip, turyp qalǵan ókilderi ózderiniń ulttyq rýhyn kóterip, jastaryna umytyla bastaǵan tilderin úıretip, dástúrleri men salttaryn jańǵyrtqysy kelip jatqanyn qoldaýdyń ózi úlken saýapty is ekenin uqtyrdy. Al orys, tatar, ózbek, ýkraın, uıǵyr sııaqty birge ósip, bite qaınasyp ketken iri etnostardyń da ózderiniń ulttyq múddelerin oılaýyna, tilderin damytyp, dástúrlerin saqtaýyna ábden qaqysy bar ekenin Assambleıa 20 jyl boıy bizdiń sanamyzǵa sińirip keledi.
Sóıtip, ol totalıtarlyq, ózimshil júıeden shyǵyp, ózinikin ǵana boldyrýdy kózdegen dıktattyq tártipke úırenip qalǵan bizge naǵyz demokratııanyń negizgi ózegin qalyptastyrýshy bolyp otyr. Qazir Assambleıanyń yqpalymen postkeńestik elderdiń kóbine qaraǵanda qazaqstandyqtardyń boıyndaǵy demokratııanyń ushqyndary anaǵurlym artyq ekenin kózimiz kórip júr. Qazaqstandaǵy etnostar bizdiń múddemizge qol suǵyp, aýzymyzdaǵyny jyryp alǵysy kelip jatqan joq, bizderdiki bárinen artyq dep ozbyrlyq tanytyp ketip te jatqan joq, kerisinshe qazaqtiki alǵa bassyn, sonymen birge biz de jańǵyraıyq, Prezıdent aıtqandaı bizdi úılestirýshi memlekettik til – qazaq tili bolsyn dep bizdiń sózimizdi sóıleýde. Endeshe olardy qoldamaıtyn nesi bar?
Jańa biz «bizdiń sózimizdi sóılep jatsa» degendi aıtyp qaldyq. Osynyń mańyzy óte zor, mazmuny óte tereńde, sondyqtan sol máselege tereńirek toqtalyp kórelikshi.
Elimiz óz Táýelsizdigin alǵan jyldary Qazaqstandaǵy qazaqtar úlesi 40 paıyzdan jańa ǵana asqanyn bilemiz. Sonyń ózi de barlyq óńirlerde birqalypty qonystanbaı, Ońtústikte kóp bolsa, Soltústik pen Shyǵysta barynsha az bolyp taraǵan. Azshylyq bolyp qalýdyń áserimen osy aımaqtarda qazaqtyń yqpaly da shamaly edi. Máselen, bizdiń Soltústik Qazaqstan oblysynda 1989 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha qazaqtardyń úlesi 18 paıyz ǵana boldy. Al oblys ortalyǵy Petropavl qalasynda 8 paıyzdaı ǵana edik. Shaharda jalǵyz-aq qazaq mektebi bolatyn, onyń ózi ınternat negizinde qurylǵan, qalalyqtardyń emes, aýyl turǵyndarynyń balalaryna arnalǵan. Odan basqa birde-bir mekeme, uıymdarda qazaq tilinde eshkim sóılemeıtin. Kásiporyndardy tipti ataýǵa turmaıdy. Qalalyq partııa komıtetinde 3-aq qazaq qyzmet etti. 1890 jylǵy «Aqmola oblysyna sholý» degen resmı qujattardyń jınaǵynda osy oblysqa qaraıtyn Petropavl ýeziniń qazaqtary 54 paıyz bolǵan. («Obzor Akmolınskoı oblastı za 1890 g.», s.8). 1926-36 jyldary Petropavl qalasy halqynyń ósimi eki esege jaqyn, ıaǵnı 84 paıyzǵa artqan. О́ıtkeni, 31-32 jyldardaǵy ashtyqtan qazaq turǵyndar qyrylyp, qyrylmaǵany Taıgaǵa (qazaqtar ony «Ish» deıdi) aýyp jatqanda ókimet Reseı, Ýkraına, Belorýssııa respýblıkalarynan 172 myń baı-kýlaktardy «senimsiz elementter» dep osy oblysqa toǵytqan jáne olardyń kóbin qalaǵa qonystandyrǵan. Odan 1937 jylǵy lań kelip, qalada turatyn kózi ashyq qazaqtardyń otbasylary repressııadan qashyp taǵy da Ishti panalaǵan. Al 1941-45 jylǵy soǵysta evakýasııamen kelgender qazaqtardyń úlesin odan ári azaıtty. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, áperbaqan Hrýshevtiń aıǵaıymen 1954-62 jyldary tyń kóterýge kelgender qazaqtyń úlesin óz jerinde múlde azaıtty ǵoı... Qaıta túp ornymen joıylyp ketpeı, 1989 jylǵa deıin es jıyp, 18 paıyzǵa jetken edik.
Mine osylaı, azshylyqqa ushyrap qalǵan qazaqtardyń sózin, aıtqan tilegin barlyq jerde tamyr jaıyp, joǵary-tómendi basqarý oryntaqtaryna tereń ornap qalǵandar júre tyńdaıtyn. Tipti, ózderin Qazaqstanda júrmiz, bóten eldiń sýyn tatýdamyz degendi olardyń talaıy áste oılaǵan emes. Osyndaı pıǵyldyń áserimen Qazaqstannyń óz aldyna tý tigip, derbes memleket bolǵanyn janyna túsken jaradaı kórgen toptar shyqty. Olar Qazaqstan memleketi tek qana qazaqtardiki, qazaqtyń ǵana múddesin qoldaıtyn bolady degen urandy jalaýlatty. Osylaı degen shovınısterge basqa etnos ókilderi de keıde qosylyp ketip jatty.
Áli esimde, alǵashqy órekpý KSRO-nyń kezinde-aq bastaldy. 1989 jyly Qazaqstanda memlekettik til qazaq tili bolady degenge qarsy bolǵandar jaǵa jyrtpasa da, kózderi qyzaryp, soqtyǵarǵa jýyq bolyp júretin. Qaı halyqta bolsa da ádiletti, týra minezdi adamdar bar ǵoı. Ondaılar orys arasynda da kóp. Birde, biz qyzmet etetin oblystyq avtokólik birlestiginde osy máselege baılanysty qyzý pikirtalas bolyp qaldy. Sonda birlestikke qaraıtyn №1 avtoparktyń dırektory Iýrıı Prokopevıch Novıkov degen azamattyń barlyq jurtqa: «Qazaqstanda memlekettik til qazaq tili bolýy kerek. Oǵan talasýǵa bolmaıdy, al biz ony úırenýimiz kerek» degen ádiletti sózin áli kúnge umytpaı, rızashylyqpen eske alamyn. Osyndaı salmaqty, salıqaly azamattardyń pikiri ár jerlerden estilip jatatyn. Qazaqtardyń ózi aıtsa ondaı pikir órekpigenderge óte qoımas edi, al orys nemese basqa etnos ókilderi aıtsa – oǵan qulaq túriletin. Qazaq tiliniń memlekettik til mártebesin jalǵyz alýy aldymen Prezıdenttiń, sosyn sol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń erligi bolsa, oǵan qarsylardyń lapyldaǵan arynyn basýǵa osyndaı pikirdegi adamdardyń yqpaly zor boldy.
Mine, sondyqtan da qazaqtyń sózin sóıleıtin basqa etnos ókilderiniń arasynan shyqqan bedeldi, salmaqty, salıqaly adamdar jas Qazaqstanǵa aýadaı qajet edi. Olardyń basyn biriktirip, óreli pikirlerine óris týǵyzatyn bedeldi uıym qurý máselesin Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń tereńnen sezingish túısigimen birden uqqan sııaqty. Sonymen birge bul uıym Qazaqstandaǵy etnostardyń ulttyq múddelerin qoldaıtyn, olardyń tilderin úırenip, demalys kúngi mektepterin ashyp, salt-dástúrlerin jańǵyrtýǵa járdem týǵyzatyn da bolýy kerektigin Prezıdent shý degennen-aq belgilegen. 1992 jyly Qazaqstan Táýelsizdiginiń bir jyldyǵyna oraı bolǵan Qazaqstan halyqtarynyń Birinshi forýmyn ótkizgende-aq Elbasy osy sózderdi aýzyna alǵan bolatyn. Sodan, 1995 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý jónindegi Jarlyǵy shyqty. Arada ótken 3 jylǵa jaqyn ýaqytta ony qurýdyń alǵysharttary ábden pisip-jetilip, daıyndyq jumystary júrgizildi. Uıymdastyrý jónindegi quryltaı sessııasynyń (1995 jylǵy naýryz) taqyryby da onyń basty maqsatyn ashyp: «Bizdiń ortaq úıimizdegi beıbitshilik pen kelisim úshin» dep atalǵan edi.
Sodan beri Assambleıa ósip, órleý ústinde. Ol kóptegen shetelderge de tanylyp, onyń tájirıbesin bilikti mamandar zerttep júr. Árıne, onyń keıbir quqylaryn demokratııa qaǵıdattaryna kereǵar deýshiler de bar. Sondaǵy aıtatyn negizgi tirekteri – Assambleıa múshesi bolyp tabylatyn 500-deı adamnyń saılaý quqy basqa jurttan nege artyq, basqalar bir daýysqa quqyly bolsa, bular eki daýysqa ıe bolyp, eki depýtatty saılaıdy degenge saıady. Onysy ras, bizdiń zańymyzǵa sáıkes Assambleıa músheleri Parlament Májilisine ózderiniń 9 depýtatyn saılaýǵa quqyly. Alaıda... Demokratııa qaǵıdattary degenniń ózi de qatyp qalǵan dúnıe emes, ol da adamnyń ıgiligi úshin ózgertýdi, jetildirýdi qajet etetin dúnıeler emes pe? Sonyń bir aıǵaǵyna jýyrda barsha álem kózin jetkizdi ǵoı. О́zine-ózi jarnama jasaýdy kózdegen parıjdik bir jýrnal demokratııalyq quqyny syltaýratyp, basqa adamdardyń dinı senimin aıaqqa basqany úshin jarylysqa ushyrap, 12 adam kútpegen jerden qazaǵa ushyrady. Demek... Demokratııa degen adamǵa barlyq bostandyqty beredi, óz basyń, jeke isiń úshin oıyńa ne kelse sony isteı ber, alaıda basqalardyń senimin qorlamaýy kerek degen qaǵıdatpen tolyqtyrýdy qajet etip turǵan joq pa?
Eldegi tynyshtyq pen beıbitshilikke qyzmet etetin Assambleıa sııaqty aıryqsha organymyz basqa adamdardyń quqy men bostandyǵyna qol suqpaıtyn bolsa – artyǵyraq quqyǵa ıe bolmaıtyn nesi bar? Barlyq elderdegi, álemniń barlyq buryshyndaǵy qoǵamdyq qatynastar birdeı emes. Demek demokratııalyq qaǵıdattardy da tek bir ólshemmen kezdeýge bolmaıdy. Ár qıyrdyń óz ereksheligi bar. Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstanda turaqty, dińgegi berik, myqty memleket qurý úshin qoǵamnyń birtutas bolýy qajettigin, jańa ulttyq sana qalyptastyrý kerektigin birden túsindi. Al oǵan qol jetkizýdiń negizgi tetigi – Assambleıa edi. Sondyqtan bizdiń Assambleıamyz, túsingen adamǵa, demokratııalyq qundylyqtardy jetildire túsýdiń bir amaly dep uǵýǵa tıispiz. Osy ýaqytqa deıin barsha ǵylym din, mádenıet, til jáne basqa da etnostyq aıyrmashylyqtar qoǵamdaǵy adamdar arasyn asha túsetin, qaıshylyqtar týǵyzatyn faktorlar dep tanyp keldi. Al Nazarbaev modeliniń fenomeni sonda, ol osy faktorlardy aıyrýshy emes, biriktirýshi faktorǵa aınaldyra bildi. О́tken jyldyń aıaǵynda Astanada álemdik saıasatkerlerdiń forýmy bolǵan edi, sonda osy máseleni aýyzǵa alǵandar kóp boldy.
Assambleıanyń Qazaqstan halqyn tutas Ult etip uıystyrý jolyndaǵy eńbegi orasan zor. Qanshama qujattar qabyldanyp, olardyń iske asyrý jolynda qanshama sharalar jasaldy. Sonyń bári Qazaqstannyń birtutastyǵyn jyldan jylǵa nyǵyzdaı túsýde. Osy oraıda 2012 jylǵy London Olımpıadasy eske túsip tur. Ondaǵy alǵashqy altyndy velosıpedshi Aleksandr Vınokýrov alǵan edi ǵoı. Aleksandrdyń áke-sheshesi Petropavldyń túbindegi Beskól kentinde turatyn qarapaıym adamdar. О́zderin quttyqtaýǵa kelgen jýrnalısterge qýanyshty ákeniń: «Alǵa, qazaqtar!»» dep aıǵaılaǵany esten ketpeıdi. Demek, qarııa ózin de qazaqqa telip, bárimizdiń de bir Otannyń, bir ulttyń baýyrynda ekenimizdi aıǵaqtap tur. Mine, bul kezinde basqa halyqtary tutasyp, qazaqty kózge ilmegen jerdegi pıǵyl. Basqa jerdegi qazaqstandyq patrıotızm odan da zor ekenine senim mol. Bul, saıyp kelgende, Assambleıa iske asyryp jatqan aıryqsha modeldiń izgiligi mol bolǵandyqtan jurttyń báriniń de júregine jol taýyp jatqandyǵynyń bir kórinisi.
Sondyqtan da Assambleıaǵa alshań basa ber degiń keledi. О́ıtkeni ol Qazaqstan halqy birliginiń aınymas sımvoly, adastyrmas Temirqazyǵy. Bıyl Assambleıa jylynyń alshań basqany – Qazaqstan halqy birliginiń nyqtala túskendiginiń belgisi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
